Notatki z podziemia

Fiodora Dostojewskiego (1821-81) bardzo wielu uważa za najwybitniejszego rosyjskiego pisarza, niewątpliwie był czołowym przedstawicielem (obok Tołstoja i Turgieniewa) rosyjskiego realizmu, wielkim pesymistą, człowiekiem skazanym przez carat na katorgę, a potem przeciwnikiem idei socjalistycznych. Do jego najważniejszych dzieł należą "Zbrodnia i kara", "Bracia Karamazow", czy "Biesy" Napisane w 1864 roku "Notatki z podziemia" uważa się - słusznie - za zapowiedź tych najsłynniejszych powieści, za prekursorską, w swoim egzystencjalistycznym wydźwięku, a wielu zalicza ją do najwybitniejszych osiągnięć pisarza. Problem wolnej woli, problem rewolucji, którą główny bohater uważa za głupią, polemizując tutaj z liberalną inteligencją rosyjską; problem zła w człowieku.
Ta spowiedź podstarzałego, samoizolującego się od społeczeństwa rosyjskiego inteligenta daje prawdziwy obraz "czarnej duszy". Wyalienowanie ale wraz z samowywyższeniem, niezdolnością do nawiązywania relacji, pogardą dla innych (relacja głównego bohatera z prostytutką Lizą, jedyną którą mógłby pokochać, ale oczywiście odrzuca taką możliwość), poczucie krzywdy i chęć odwetu na świecie, który go ignoruje (zapowiedź teorii resentymentu). Jak pisze w przedmowie Nadieżda Michnowiec Podziemny człowiek referuje nowatorstwo własnych myśli, ma siebie za głosiciela niejednej nowej idei, „za nowego Napoleona”. „Wszyscy płaczą i mnie całują (bez tych reakcji byliby straszliwymi bałwanami), a ja – bosy i głodny – spieszę głosić nowe idee i pokonuję wsteczników pod Austerlitz. Rojąc, zajęty jest bohater poszukiwaniem atrybutów swego majestatycznego statusu: odmiennie, aniżeli w przypadku historycznej postaci Napoleona, widzi siebie jako „bosego i głodnego”, jako człowieka, co za nic ma pokusy tego świata. I tworzy swój niemalże boski obraz: „Pojawię się nagle na świecie Bożym, a nuż nawet na białym koniu i w laurowym wieńcu”.
Ten ostatni, jak pamiętamy ze starogreckich mitów, był ozdobą głowy boga Apollina. Laurowy wieniec nosił również legendarny czwarty rzymski cesarz, Ancus Martius. Jednakże wszystkie te „dotyczące nakrycia głowy” rojenia podziemnego człowieka raz po raz nie doczekują się realizacji.... Niewielka, , bardzo głęboka opowieść, w gruncie rzeczy pierwsza z wielkich i kto wie czy nie najbardziej mroczna powieść Dostojewskiego.